Wat nu, Europese Natuurherstelwet: in gesprek met prof. An Cliquet

Wat betekent de Natuurherstelwet voor Gent? We treffen professor (én GMF-lid!) An Cliquet in haar biodiverse tuin voor uitleg. ‘De Natuurherstelwet is een absolute mijlpaal die de natuur een plaats in de samenleving geeft’.

Prof. Cliquet is hoogleraar internationaal milieurecht en biodiversiteitsrecht aan de Universiteit Gent. Al van jongs af was ze verslingerd aan natuur en natuurbehoudsrecht en ze is al meer dan 20 jaar bezig met ecologisch herstelrecht. Vandaag is ze lid van de Society for Ecological Restoration en werkt ze mee aan het biodiversiteitsplan van de Universiteit Gent dat de campussen zal vergroenen.

Wat is de Natuurherstelwet?
De Natuurherstelwet vult bestaande Europese wetgeving zoals de Vogel- en Habitatrichtlijn en Kaderrichtlijn Water aan. Het feit dat dit een wet is met concrete hersteldoelen en deadlines biedt een betere juridische basis voor ecologisch herstel. De wet heeft verschillende doelstellingen voor natuurherstel: vorig jaar werd de wet net voor de Europese verkiezingen gestemd. De Natuurherstelwet is maar één deel van de Green Deal maar hij werd – omwille van de Europese Verkiezingen-koorts – hevig aangevallen als boegbeeld van de vorige Commissie. Een afgezwakte versie heeft het toch op het nippertje gehaald dankzij de Oostenrijkse minister van milieu: zij stemde, ondanks blijvende discussie, voor de Natuurherstelwet waardoor hij een meerderheid vond. Deze doorslaggevende stem had die van België kunnen zijn, maar de onenigheid in de Vlaamse regering belette ons land om voor te stemmen.

Onze biodiversiteit is in vrije val. Biedt deze wet de redding?
De biodiversiteit daalt omdat er vroeger vooral verplichtingen bestonden om versnipperde natuurgebieden te beschermen. Wat doorslaggevend is voor natuurherstel is echter ook wat er buiten de beschermde natuurgebieden gebeurt. De Natuurherstelwet trekt het blikveld daarom open en verplicht ons om de natuur een plaats in de samenleving te geven. Niet alleen dient er meer gezonde en meer verbonden natuur te komen, we moeten er ook anders mee omgaan, omdat herstelde natuur zoveel voordelen heeft voor menselijke gezondheid, voor adaptatie aan klimaatverandering enz.

Critici zeggen dat dit tot wetsonzekerheid leidt: alles wat nu mag, kan morgen in de rechtszaal verboden worden.
Het is net omgekeerd! Onze natuur is als een zieke persoon bij wie elk stootje te veel is. Maken we de natuur sterk dan is zij veerkrachtig. Externe stoten zoals vervuiling of de klimaatverandering kunnen dan beter worden opgevangen. Eenmaal we een gezonde natuur hebben is er opnieuw meer vrijheid en rechtszekerheid. Het nationale herstelplan zal ook duidelijk vastleggen waar en hoe de natuur zal hersteld worden, dus dat geeft ook meer zekerheid.

Er moet in Vlaanderen veel natuur hersteld worden en natuurgebieden moeten verbonden worden. Critici zeggen dat Vlaanderen is volgebouwd en eisen plek voor landbouw.
Juist omdat we dit land zo intensief gebruiken hebben wij en landbouwers nood aan een sterke natuur. Bodems in Europa zijn zo sterk gedegradeerd dat herstel ook van belang is voor landbouw. Als ik één iets aan de Natuurherstelwet kon veranderen dan zou ik het vernatten van veengebieden in landbouwgebruik ambitieuzer aanpakken. Veen is grond waarin plantendeeltjes maar half verteerd zijn. Droogt de grond uit dan komt al die koolstof in de atmosfeer terecht. Als we daarentegen veengronden nathouden wordt er enkel meer koolstof opgeslagen. Daarbij creëer je meer buffer bij overstromingen en wordt het water bij lange droogte langer vastgehouden . Helaas zijn de kwantitatieve doelen voor het vernatten van veengebieden in de finale wettekst naar beneden gehaald.

Hoe zal de Natuurherstelwet Gent veranderen?
Vlaanderen moet tegen 1 september 2026 een herstelplan aan Europa voorleggen, waaronder een strategie om groene ruimte en boomkroonbedekking in steden tot een ‘bevredigend niveau’ te tillen. Om te beginnen is er een verbod om de netto achteruitgang van de totale nationale stedelijke groenoppervlakte en de boomkroonbedekking in elke stad te stoppen. Vanaf 2031 is het verplicht om de totale oppervlakte aan stedelijke groene ruimte in heel Vlaanderen en de boomkroonbedekking in elke stad te doen stijgen. De Europese Commissie zal dit plan wetenschappelijk beoordelen en mogelijks aanbevelingen opleggen waar Vlaanderen naar moet luisteren.

Wat is een bevredigend niveau aan groene ruimte?
De 3-30-300 regel is één manier om op objectieve basis een bevredigend niveau vast te leggen. Vlaanderen zet hiermee in op drie punten: 3 zichtbare bomen vanuit elke woning, 30% ‘klimaatgroen’ in de omgeving en toegang tot groen zoals een park op maximaal 300 meter.

Welke stappen mogen we vóór 2031 al verwachten?
Er moet al veel gebeuren: het herstelplan moet opgemaakt zijn, nettoverlies aan groen in steden moet worden vermeden, en er moeten maatregelen genomen worden om verdere achteruitgang van natuur tegen te gaan. Tot 2031 legt men de focus vooral op de reeds bestaande beschermde natuurgebieden, de zogenaamde Natura 2000. Rondom Gent zijn bijvoorbeeld de Vinderhoutse bossen en de Damvallei beschermd. Hier moeten tegen 2030 maatregelen worden genomen om de natuur te herstellen én men moet ervoor zorgen dat deze natuur in een goede toestand blijft. De overheid mag zelf bepalen welke maatregelen nodig zijn en wat herstel concreet inhoudt, maar dit moet wetenschappelijk onderbouwd zijn en de Europese Commissie zal kritisch meekijken. Hoewel men dus de vrijheid krijgt zelf invulling te geven aan de eisen van de Natuurherstelwet dient stevig wetenschappelijk onderzoek te worden verricht als invulling van de wet.

De klimaatverandering bedreigt onze natuur. Wat als we daardoor ons doel niet halen?
De Natuurherstelwet heeft een clausule die stelt dat onvermijdelijke klimaatverandering een geldige reden kan zijn om de doelstellingen niet te halen. Men zal zich dus daarop kunnen beroepen. Maar dat wil niet zeggen dat overheden er zich zo makkelijk vanaf kunnen maken. Klimaatverandering is vaak niet de enige reden voor achteruitgang van natuur. Andere bedreigingen voor natuur zullen wel moeten aangepakt worden. Dus klimaat als ‘makkelijk excuus’ gebruiken om niet aan de verplichtingen te voldoen zal niet aanvaard worden.

Heb je hoop dat de Natuurherstelwet onze natuur redt?
Er is geen extra budget voorzien in het Vlaams regeerakkoord om de Natuurherstelwet uit te voeren, wat een gemiste kans is om te investeren in de toekomst. Maar we blijven vastberaden want dat is onze plicht voor de komende generatie

Dit artikel werd geschreven door Remi Leroy voor Frontaal (editie zomer 2025), het magazine van Gents MilieuFront. Wil je ook 4x per jaar inspirerende en kritische Frontaal-artikels lezen op papier of digitaal? Word nu lid van GMF en geniet van Frontaal en tal van andere fijne voordelen!

Pix: Andy Bruyninckx, Els Van Leeuwe